Περί ατομικής ψυχής

Πεταλόυδα: Το συμβολό της Ατομικής Ψυχής κατά τους Πυθαγόρειους

Πυθαγόρειες Δοξασίες

Ένα από τα θετικότερα σημεία στην Ιστορία του Πυθαγορισμού είναι η θεωρία της αιώνιας και άφθαρτης υπόστασης των ψυχών, καθώς και της έρευνας της έννοιας ψυχή. Η σύγχρονη έρευνα θεωρεί τον Πυθαγορισμό και τους Ορφικούς ως την πηγή της δοξασίας περί αθανασίας της ψυχής και πως ο άνθρωπος έχει θεϊκή καταγωγή, αλλά χάνεται στο πεδίο της λήθης και της εξωτερικής ζωής πριν προλάβει να ενθυμηθεί την πρωταρχική του κατάσταση και καταγωγή. Επίσης, υποστηρίζουν ότι η ψυχή του ανθρώπου κατάγεται από τον Ουρανό και ότι κάποια στιγμή θα επιστρέψει και πάλι εκεί. Επίσης, η έννοια της κάθαρσης αποτελεί και τον ιδιαίτερο παράγοντα για το εξελικτικό επίπεδο της ψυχής, καθώς και το «Γνώθι σ’ εαυτόν».

Οι Νήσοι των Μακάρων

Οι Πυθαγόρειοι θεωρούσαν ως χώρο επιστροφής των ψυχών τις Νήσους των Μακάρων. Σχετικό με αυτή την δοξασία είναι το Πυθαγόρειο άκουσμα το οποίο παραδίδεται από τον Ιάμβλιχο στην ερώτηση «Ποιοι είναι οι Νήσοι των Μακάρων;» και η απάντηση ήταν «Ο Ήλιος και η Σελήνη». Οι Πυθαγόρειοι έλεγαν πως η ψυχή, μόνο σε αυτόν τον υλικό κόσμο μπορεί να δράσει, ενώ στο κάτω κόσμο των νεκρών γίνεται δεκτή, της δίνεται μετά από κάποιο χρόνο κάθαρσης άφεση για τα τυχόν σφάλματα που διέπραξε κατά την διάρκεια του βίου και ενσαρκώνεται εκ νέου σε ένα νέο σώμα. Κατά τους Πυθαγορείους, η γνώση δια μέσου των μυστηρίων παρέχει στον άνθρωπο την ελπίδα ότι θα διαφύγει το θάνατο και ότι θα αναστηθεί σε μία πνευματική περιοχή.

Αντιστοιχίες Ψυχής και Κόσμου

Σημασία επίσης αποδίδεται και στις αντιστοιχίες της ψυχής και του μέρους εκείνου που συνταυτίζεται ο μικρόκοσμος με τον μακρόκοσμο, σύμφωνα με τη θεωρία ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε από τμήματα του κόσμου και μετά θάνατο, επιστρέφει το όμοιο στο όμοιο: τα θεϊκά μέρη στον Θεϊκό κόσμο, τα αγγελικά μέρη στον αγγελικό κόσμο και τα σωματικά στον υλικό κόσμο και το αντίστροφο. Όπως ο σπόρος είναι το δέντρο συμπυκνωμένο, έτσι και ο κόσμος είναι ο Θεός εκφρασμένος.

Βεβαίως, ο δρόμος προς τη θέωση είναι ο ύψιστος σκοπός της κάθε ψυχής και μία παλαιά Πυθαγόρεια ρήση «Τέλος ομοίωσις θεώ» συναντάται στο έργο του Στοβαίου (έζησε τον 5ο αιώνα μ.Χ.) «Περί της επιτομής του Αρείου Δίδυμου», όπου επίσης αναφέρει ότι τα περί αστρικής αθανασίας του Πλάτωνα στο έργο «Τίμαιος» είναι Πυθαγόρειες δοξασίες, επειδή βρίσκονταν στον διάλογο του Αλκμαίωνα του Κροτωνιάτη (509-463 π.Χ.), ο οποίος ήταν Πυθαγόρειος και έζησε 80 χρόνια πριν από τον Πλάτωνα (427-347 π.Χ.).

Ο Ιάμβλιχος αναφέρει ότι ο Πυθαγόρας δίδασκε στους μαθητές του την ψυχοστασία, μια μέθοδο με την οποία θα επιτύγχαναν την ανάμνηση εκείνου που είχε δει η ψυχή πριν την ενσάρκωση και δια μέσου των Ιερών τελετών θα έφτανε έτσι στο τέλος των Μυστηρίων, το οποίο τέλος στα Μυστήρια είναι η επιστροφή στην Αρχή!

Πλατωνικές Δοξασίες

Στα έργα του Πλάτωνα συναντάμε αρκετές Πυθαγόρειες αντιλήψεις και για αυτό ειπώθηκε πως ο Πλάτωνας ήταν κρυφός Πυθαγόρειος. Στα έργα του Πλάτωνα: «Πολιτεία», «Φαίδρος» και «Τίμαιος», υπάρχουν αναφορές στην θεωρία περί Ψυχής και του Υπερπέραν κόσμου και εμφανίζουν μεγάλη συγγένεια προς αντίστοιχες Πυθαγόρειες αντιλήψεις. Κατά τον Πλάτωνα και τον Πυθαγόρα, μόνο δια της φιλοσοφικής οδού και των Μυστηρίων δύναται η ψυχή να ανέλθει στο ύψος των θείων ενεργειών, αφού προηγουμένως έχει καθαρθεί από βαρύτερα στοιχεία τα οποία έλαβε κατά την ενσάρκωση της.

Η ψυχή κατά τον Πλάτωνα είναι στενά συνδεδεμένη με το σώμα, αλλά όταν η ψυχή μετά τον θάνατο αποχωριστεί από το σώμα, αναζητά αυτό το οποίο είναι περισσότερο συγγενές ως προς τη φύση της. Εδώ γίνεται και μία μικρή αναφορά προς τη λεγόμενη αστρική περιοχή, την οποία θα πρέπει η ψυχή να διασχίσει προκειμένου να ανυψωθεί προς ανώτερες σφαίρες, κάτι στο οποίο δινόταν μεγαλύτερη έμφαση στα Μυστήρια. Ο Πλάτωνας λέει πως η ψυχή που κατορθώνει να ανυψωθεί και να ανέλθει σε ένα υπερβατικό ύψος αποκαλείται, όπως και στους Πυθαγορείους, Θεία!

Στο έργο του Πλάτωνα «Πολιτεία», απεικονίζεται ο Ουράνιος θόλος και δύο άτρακτοι που περιστρέφονται πέριξ του Ανακτόρου της Ανάγκης και γίνεται λόγος για δύο πύλες και δύο ατραπούς. Η μία ατραπός ανέρχεται από την Γη προς τον Ουρανό και η άλλη κατέρχεται από τον Ουρανό προς τη Γη. Οι ψυχές σε αέναους κύκλους, δια του Ήλιου κατέρχονται κατά βούληση προς έναν νέο κύκλο ενσάρκωσης και εμπειρίας και δια της Σελήνης ανέρχονται προς την Υπερβατική περιοχή, τις Ανώτερες περιοχές. Η δοξασία των δύο ατραπών του Πλάτωνα αντιπαραβάλλεται προς το Πυθαγόρειο Υ και θεωρείται ως η κύρια ένδειξη σχετικά με την Πυθαγόρεια επίδραση στον Πλάτωνα.

Ο Πλάτωνας στο έργο του «Φαίδρος» περιγράφει την μοίρα των ψυχών μετά τον θάνατο. Αρχικά, όταν ο άνθρωπος πεθάνει, η ψυχή του αποκτά φτερά, δια των οποίων φτερών οδηγείται εις το έξω της γης πεδίο του Άδη, όπου πρέπει να παραμείνει κάποιον χρόνο, και εκεί δοκιμάζεται για τις πράξεις του και ίσως τιμωρηθεί για εκείνα τα οποία κακώς έπραξε. Όσο δε αφορά τα πάθη της ψυχής, τα προσομοιάζει ως αφηνιασμένα άλογα, τα οποία αν η ψυχή δεν μπορεί να τα κυβερνήσει την οδηγούν έξω από την μεταθανάτια πορεία της και ως είδος άφεσης γεννιέται εκ νέου, εισερχόμενη σε ένα νέο σώμα.

Στο έργο του «Τίμαιος» αναφέρεται ότι ο Δημιουργός δημιουργεί τόσες ψυχές όσοι αστέρες υπάρχουν και τοποθετεί κάθε ψυχή στον Αστέρα της. Έπειτα δε πρέπει βεβαίως κάθε μία ψυχή να εγκαταλείψει τον αστέρα της για να ενσαρκωθεί στους πλανήτες και την Γη, αλλά απομένει σε αυτήν μετά τις δοκιμασίες κατά την ενσάρκωση της η επιστροφή της στον Αστέρα από τον οποίο προήλθε. Ο Πλάτωνας στο έργο του «Νόμοι» λέει ότι η ψυχή είναι η πρωταρχική οντότητα του ανθρώπου έναντι οποιουδήποτε σωματικού και εν συνεχεία αποδεικνύει ότι η Ψυχή του Παντός είναι λογική και αγαθή.

Άλλες Δοξασίες Περί Μετενσάρκωσης ή Παλιγγενεσίας

Ο όρος μετενσάρκωση συναντάται για πρώτη φορά τον 1ο π.Χ. αιώνα στα έργα του Διόδωρου του Σικελιώτη (80-20 π.Χ.). Συνώνυμος όρος στην παράδοση των Πυθαγορείων ήταν και ο όρος παλιγγενεσία. Η δοξασία πως η ψυχή μεταβαίνει από ένα σώμα σε ένα άλλο μετά θάνατο είναι πολύ παλαιά και παραδίδεται ως Ορφικο-Πυθαγορική, επίσης ήταν γνωστή σε Ινδούς, Αιγυπτίους και Δρυίδες. Ο Ηρόδοτος αποδίδει τις δοξασίες στους Αιγυπτίους, σε άλλες όμως περικοπές θεωρεί ότι έχουν καταγωγή Ορφική και Πυθαγόρεια.

Ο Νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πρόκλος λέει: «Κάθε ιδιότητα του Υπέρτατου Νου διαπερνά όλη την δημιουργία και δίνεται σε όλα τα πλάσματα, στα οποία είναι το θείο μέρος τους. Έτσι τα πάντα δημιουργούνται το καθένα σύμφωνα με το μοτίβο του, αλλά όλα εξαρτώνται από την μία αρχή που υπάρχει στον Υπέρτατο Νου. Η γονιμοποιητική δύναμη, αν και είναι μια Μονάδα, εκδηλώνεται διαφορετικά στα διάφορα όντα: στο ορυκτό συμβάλλει στην υλική ύπαρξη, στο φυτό εκδηλώνεται ως ζωτικότητα, στο ζώο ως ευαισθησία, στα ουράνια σώματα προσδίδει κίνηση, στις ψυχές των ανθρώπων σκέψη, στους αγγέλους νοητικότητα και στον Θεό υπερουσιότητα.»

Έτσι φαίνεται ότι όλες οι μορφές είναι μιας ουσίας και όλη η ζωή μιας δύναμης, που συνυπάρχουν στη φύση του Υπέρτατου. Αυτό το κοσμικό δόγμα αναπτύχθηκε για πρώτη φορά από τον Πλάτωνα.